Έντονες αντιδράσεις προκάλεσε στην Παρασκευή Αιγιαλείας η προγραμματισμένη προβολή της «Αρκουδότρυπας», μιας βραβευμένης ελληνικής παραγωγής με κεντρικό άξονα τη σχέση δύο νεαρών γυναικών στην επαρχία. Η Κινηματογραφική Λέσχη Αιγίου απέδωσε την ακύρωση σε «ακραίες ομοφοβικές αντιδράσεις». Πέρα, όμως, από τις όποιες ακραίες ή προσβλητικές τοποθετήσεις, οι οποίες προφανώς δεν μπορούν να δικαιολογηθούν -εάν φυσικά υπήρξαν- η υπόθεση ανοίγει μια ευρύτερη συζήτηση: πού τελειώνει η ελευθερία της καλλιτεχνικής έκφρασης και πού αρχίζει το εξίσου θεμιτό δικαίωμα μιας τοπικής κοινωνίας να διαφωνεί με ένα έργο που ένα μέρος του κοινού μπορεί να αντιλαμβάνεται ως φορέα μιας συγκεκριμένης, «woke» πολιτισμικής αντίληψης;
Όπως αναφέρει σε ανακοίνωσή της η Κινηματογραφική Λέσχη Αιγίου, δεν θα πραγματοποιηθεί η προγραμματισμένη για την Κυριακή 16 Αυγούστου προβολή της ταινίας «Αρκουδότρυπα» στον ορεινό οικισμό Παρασκευή του Δήμου Αιγιαλείας. Η Λέσχη απέδωσε την ακύρωση σε «ακραίες ομοφοβικές αντιδράσεις μιας ισχνής μειοψηφίας».
Παράλληλα, διευκρίνισε ότι οι συγκεκριμένες αντιδράσεις δεν χαρακτηρίζουν το σύνολο των κατοίκων, ενώ ανακοίνωσε ότι θα αναζητήσει νέα ημερομηνία και διαφορετική τοποθεσία για την προβολή. Η Λέσχη έκανε, μάλιστα, λόγο για «επιχειρούμενη φίμωση της έβδομης τέχνης». Εδώ, ωστόσο, γεννάται ένα εύλογο ερώτημα: συνιστά κάθε αντίδραση απέναντι στην επιλογή προβολής ενός κινηματογραφικού έργου «φίμωση» ή μπορεί να αποτελεί, υπό προϋποθέσεις, θεμιτή έκφραση διαφωνίας;
Οι αντιδράσεις και η άλλη πλευρά της συζήτησης
Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης καταγράφηκαν, σύμφωνα με όσα έχουν δημοσιοποιηθεί, ακραίες και προσβλητικές τοποθετήσεις. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε αρνητική άποψη για την ταινία ή για την επιλογή της συγκεκριμένης προβολής μπορεί αυτομάτως να ταυτιστεί με αυτές.
Κι εδώ απαιτείται ένας σαφής διαχωρισμός. Άλλο πράγμα η προσβολή ή η απαξίωση ανθρώπων εξαιτίας του σεξουαλικού τους προσανατολισμού και άλλο η κριτική απέναντι σε ένα κινηματογραφικό έργο, στις ιδέες και στα πρότυπα που ο θεατής θεωρεί ότι αυτό προβάλλει ή στην επιλογή ενός πολιτιστικού φορέα να το εντάξει στο πρόγραμμά του.
Οι πολίτες έχουν το δικαίωμα να εκφράζουν ειρηνικά την αντίθεσή τους σε μια πολιτιστική επιλογή, είτε δημόσια είτε διαδικτυακά είτε μέσω του Τύπου είτε με ειρηνική παρουσία στον χώρο όπου πρόκειται να πραγματοποιηθεί μια εκδήλωση, πάντοτε εντός των ορίων που θέτει ο νόμος και χωρίς προσβολές, απειλές ή παρεμπόδιση της νόμιμης δραστηριότητας τρίτων.
Ακριβώς όπως οι δημιουργοί έχουν το δικαίωμα να δημιουργούν μια ταινία με το περιεχόμενο και την καλλιτεχνική οπτική που επιθυμούν, έτσι και το κοινό έχει το δικαίωμα να την κρίνει, να την απορρίπτει, να επιλέγει να μην την παρακολουθήσει ή ακόμη και να εκφράζει δημόσια την αντίθεσή του στην προβολή της, με νόμιμα και ειρηνικά μέσα. Η γενικευμένη ταύτιση κάθε διαφωνίας με την «ομοφοβία» θα μπορούσε, αντιθέτως, να οδηγήσει σε έναν δημόσιο διάλογο όπου η κριτική επί του ίδιου του έργου περνά σε δεύτερη μοίρα.
Μια ταινία με σαφές κοινωνικό και πολιτισμικό στίγμα
Η «Αρκουδότρυπα» δεν κρύβει τη θεματική και την οπτική της. Πρόκειται για ελληνοβρετανική παραγωγή του 2025, στο επίκεντρο της οποίας βρίσκονται η Αργυρώ και η Αννέτα, δύο φίλες που ζουν στο ορεινό χωριό Τύρνα, στην περιοχή της Ελάτης Τρικάλων. Η Αννέτα μένει έγκυος και σκοπεύει να εγκαταλείψει το χωριό μαζί με τον αστυνομικό σύντροφό της. Η Αργυρώ, ωστόσο, είναι ερωτευμένη μαζί της και προσπαθεί να την κρατήσει κοντά της.
Η ταινία έχει παρουσιαστεί ως έργο που πραγματεύεται, μεταξύ άλλων, ζητήματα στερεοτύπων και συντηρητισμού στην ελληνική επαρχία. Υπό αυτή την έννοια, ο χαρακτηρισμός της ως «woke» αποτελεί μια πολιτική και πολιτισμική αξιολόγηση του έργου. Για όσους χρησιμοποιούν τον συγκεκριμένο όρο επικριτικά, δεν αφορά απλώς το γεγονός ότι στο επίκεντρο της ιστορίας βρίσκεται ο έρωτας μεταξύ δύο γυναικών, αλλά τον τρόπο με τον οποίο θεωρούν ότι η αφήγηση προσεγγίζει ζητήματα ταυτότητας, σεξουαλικότητας, παραδοσιακών κοινωνικών ρόλων και χειραφέτησης από κοινωνικές συμβάσεις.
Οι δημιουργοί της ταινίας έχουν, από τη δική τους πλευρά, παρουσιάσει το έργο ως μια προσπάθεια απεικόνισης της ζωής queer γυναικών στην ελληνική επαρχία μέσα από τη νεότητα, το χιούμορ, τη συντροφικότητα και την επιθυμία και όχι αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα της καταπίεσης.
Είναι, επομένως, ένα έργο με αναγνωρίσιμο κοινωνικό και πολιτισμικό περιεχόμενο. Και ακριβώς επειδή πραγματεύεται ζητήματα που προκαλούν έντονο δημόσιο διάλογο, είναι απολύτως αναμενόμενο να προκαλεί τόσο θετικές όσο και έντονα αρνητικές αξιολογήσεις.
Η παράδοση μέσα από έναν διαφορετικό φακό
Ιδιαίτερα αμφιλεγόμενος για ένα πιο συντηρητικό κοινό, μπορεί να θεωρηθεί ο τρόπος με τον οποίο η ταινία συνδυάζει την queer θεματολογία με εικόνες και σύμβολα της ελληνικής υπαίθρου και της λαϊκής παράδοσης.
Η «Αρκουδότρυπα» έχει παρουσιαστεί ως ένα σύγχρονο «βουκολικό ρομάντζο». Θα μπορούσε, όμως, να ερμηνευθεί και ως αντιστροφή του παραδοσιακού βουκολικού αφηγήματος: αντί για το κλασικό ετερόφυλο ειδύλλιο, τοποθετεί στο κέντρο της δύο γυναίκες, χρησιμοποιώντας παράλληλα στοιχεία της παράδοσης, του φυσικού τοπίου και του βαλκανικού folklore.
Καλλιτεχνικά, οι δημιουργοί έχουν κάθε δικαίωμα να επιχειρήσουν αυτή την ανατροπή. Εξίσου θεμιτό, όμως, είναι ένα μέρος του κοινού να διαφωνήσει με αυτή την προσέγγιση και να τη θεωρήσει ιδεολογικά φορτισμένη, ασύμβατη με τον τρόπο με τον οποίο το ίδιο αντιλαμβάνεται την παράδοση ή ακόμη και προσβλητική για τις δικές του πολιτισμικές ή αξιακές αντιλήψεις.
Η ελευθερία της τέχνης δεν συνεπάγεται υποχρέωση του θεατή να αποδεχθεί το μήνυμα ή την αισθητική ενός έργου. Ο καθένας μπορεί να το απορρίψει για προσωπικούς, πολιτικούς, θρησκευτικούς, αισθητικούς ή πολιτιστικούς λόγους, όπως ακριβώς κάποιος άλλος μπορεί να το υποστηρίξει και να το θεωρήσει σημαντικό ή πρωτοποριακό.
Βραβευμένη, αλλά όχι υπεράνω κριτικής
Η ταινία έχει αναμφίβολα πραγματοποιήσει σημαντική φεστιβαλική πορεία. Η μεγάλου μήκους «Αρκουδότρυπα» έκανε πρεμιέρα στη Βενετία, ενώ ακολούθησαν διακρίσεις και στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης.
Τα βραβεία και οι θετικές κριτικές, ωστόσο, δεν καθιστούν κανένα πολιτιστικό έργο υπεράνω δημόσιας κριτικής. Και ίσως εκεί βρίσκεται η ουσία της αντιπαράθεσης που προέκυψε στην Αιγιάλεια. Η συζήτηση δεν χρειάζεται να περιορίζεται στο απλοϊκό δίπολο «προοδευτικοί και ανοιχτόμυαλοι» απέναντι σε «συντηρητικούς και ομοφοβικούς».
Μια τέτοια γενίκευση δύσκολα αποδίδει όλες τις διαφορετικές απόψεις που μπορούν να υπάρξουν γύρω από ένα έργο τέχνης. Ο καθένας μπορεί να υποστηρίζει ή να απορρίπτει ένα πολιτιστικό έργο και να το αξιολογεί σύμφωνα με τη δική του αισθητική, πολιτική ή πολιτισμική οπτική.
Όπως ένας θεατής μπορεί να χαρακτηρίσει την «Αρκουδότρυπα» «απελευθερωτική», «τολμηρή» ή ακόμη και «αριστούργημα», ένας άλλος μπορεί να την αξιολογήσει ως «woke», «ιδεολογικά φορτισμένη», «προπαγανδιστική» ή «προσβλητική». Πρόκειται για αξιολογικούς χαρακτηρισμούς που εκφράζουν διαφορετικές αναγνώσεις ενός καλλιτεχνικού έργου και όχι για αντικειμενικές αλήθειες που είναι υποχρεωμένος να συμμερίζεται ο καθένας.
Η «Αρκουδότρυπα» έχει κάθε δικαίωμα να υπάρχει, να προβάλλεται και να υπερασπίζεται, μέσω της καλλιτεχνικής ματιάς των δημιουργών της, μια συγκεκριμένη αντίληψη για την ελληνική επαρχία, την παράδοση και τις ανθρώπινες σχέσεις. Το ίδιο δικαίωμα έχει, όμως, και ο κάθε θεατής να δηλώσει ότι διαφωνεί με αυτή την αντίληψη και να ασκήσει ακόμη και αυστηρή κριτική στο έργο.
Γιατί η ελευθερία της τέχνης αποκτά ουσιαστικό νόημα όταν συνυπάρχει με την ελευθερία της κριτικής. Η απαίτηση να γίνεται ένα έργο αποδεκτό χωρίς αντίλογο, μόνο και μόνο επειδή παρουσιάζεται ως προοδευτικό ή επειδή έχει τύχει φεστιβαλικής αναγνώρισης, θα ήταν αντίθετη προς την ίδια την έννοια του πλουραλισμού.
Και γι’ αυτό, όσοι επέλεξαν να διαφωνήσουν ειρηνικά και χωρίς προσβολές με την προβολή της «Αρκουδότρυπας» δεν είναι εύλογο να χαρακτηρίζονται συλλήβδην με βάση τις ακραίες τοποθετήσεις ορισμένων τρίτων. Άλλο η προσβολή και η στοχοποίηση ανθρώπων και άλλο η αυστηρή —ακόμη και σκληρή— κριτική ενός κινηματογραφικού έργου και των ιδεών που ο θεατής θεωρεί ότι αυτό εκπροσωπεί.
About The Author
